Văn hóa và lễ hội Quảng Trị

Wikipedia tiếng Anh liệt kê các nhóm Kinh, Bru, Hoa, Tà Ôi trong dân cư Quảng Trị. Tỷ lệ từng dân tộc của tỉnh mới sau hợp nhất chúng tôi chưa tìm được số chính thức, nên không nêu phần trăm. Số liệu dưới đây là của từng dân tộc (phần lớn là số cả nước năm 2019), không phải số riêng của tỉnh.

Bru-Vân Kiều

Theo Báo Nhân Dân, người Bru-Vân Kiều sống tập trung ở Quảng Trị, Quảng Bình cũ và Thừa Thiên Huế cũ, 91,9% ở nông thôn. Dân tộc này gồm các nhóm Bru, Vân Kiều, Măng Coong (Ma Coong), Trì, Khùa; nhiều người mang họ Hồ. Làng do già làng đứng đầu, có hội đồng già; người dân làm nương rẫy và thờ thần lúa. Người Ma Coong ở bản Cà Roòng, xã Thượng Trạch (trước thuộc Bố Trạch) có lễ hội Đập trống đầu năm.

Pa Kô

Người Pa Kô (còn gọi Tà Ôi) ở Quảng Trị khoảng 10.000 người, sống xen với người Bru-Vân Kiều ở vùng Hướng Hóa và Đakrông cũ. Theo Dân tộc & Phát triển, họ có lễ Apier (tháng 3 âm lịch), Puh boh (tháng 6 âm lịch), Kvăng (tháng 10 âm lịch); lễ mừng lúa mới dùng nhạc cụ xa rờ, lễ cầu hồn dùng sáo pi; nghề dệt thổ cẩm và đan lát còn giữ.

Chứt

Người Chứt thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường, gồm năm nhóm Sách, Rục, A Rem, Mày, Mã Liềng, sống ở Minh Hóa, Tuyên Hóa, Bố Trạch cũ; một nhóm Mã Liềng sống ở Hà Tĩnh. Người Mày, Mã Liềng, A Rem ở nhà sàn; người Sách, Rục ở nhà đất. Sinh kế dựa vào nương rẫy, săn bắt, hái lượm.

Người Nguồn

Người Nguồn ở Minh Hóa cũ có "Hò thuốc cá", được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021. Việc xếp người Nguồn là một dân tộc riêng hay một nhóm của người Kinh (hoặc của dân tộc khác) vẫn còn được bàn; chúng tôi dùng tên "người Nguồn" như cộng đồng tự gọi và không xếp họ vào dân tộc nào.

Nhiều điểm tham quan ở Quảng Trị trước hết là nơi tưởng niệm: Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn với 10.263 mộ, Thành cổ Quảng Trị, bến thả hoa đăng sông Thạch Hãn, khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở Vũng Chùa (xã Quảng Đông cũ, Quảng Trạch cũ). Các trang giới thiệu những nơi này đều nhắc cùng một điều: trang phục lịch sự, kín đáo, giữ yên lặng và trật tự. Những gợi ý dưới đây là của ban biên tập, dựa trên các lưu ý đó:

• Mặc áo có tay, quần hoặc váy qua gối; bỏ mũ khi vào khu mộ và khi dâng hương.
• Nói nhỏ, không mở nhạc, không gọi điện to tiếng trong khu mộ.
• Đi trên lối đi; không bước qua hay ngồi lên mộ, không dựa lưng vào bia.
• Chụp ảnh cảnh chung thì được; tránh tạo dáng vui đùa trước mộ, và hỏi trước khi chụp người đang viếng.
• Đi cùng trẻ nhỏ: nói trước với trẻ đây là nơi yên lặng.
• Nếu có gia đình đang tìm mộ người thân hoặc làm lễ, nhường đường và không đứng xem.

Ở Thành cổ và bến sông Thạch Hãn, người đến thường dâng hương và thả hoa đăng. Bạn không bắt buộc phải làm theo, nhưng nếu tham gia, hãy làm theo hướng dẫn của người trông coi. Địa đạo Vịnh Mốc và Hiền Lương là di tích lịch sử nhiều người đến tham quan, cũng nên giữ ý tương tự. Chi tiết từng nơi ở Hiền Lương, Vịnh Mốc, Trường Sơn.

Các bản của người Bru-Vân Kiều, Pa Kô, Chứt là nơi người ta đang sống, không phải điểm trình diễn. Làng có già làng và hội đồng già; khi muốn vào bản dự lễ, cách lịch sự là đi cùng người địa phương hoặc hỏi trưởng bản trước. Những gợi ý chung của ban biên tập:

• Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là trong nghi lễ; tôn trọng khi người ta từ chối.
• Không tự ý vào nhà sàn hoặc khu vực đang làm lễ; chờ được mời.
• Mua đồ dệt, đan lát trực tiếp từ người làm nếu có thể; hỏi giá trước.
• Không cho tiền, bánh kẹo trẻ em một cách tùy tiện; nếu muốn giúp, liên hệ trường học hoặc chính quyền xã.

Muốn ghép văn hóa vào chuyến đi: vùng Khe Sanh – Lao Bảo – Dakrông ở phía tây nam, vùng Phong Nha và Minh Hóa cũ ở phía tây bắc. Xem Khe Sanh, Lao Bảo, Dakrông và thời điểm du lịch.